PAC vs phèn nhôm: bảng đối chiếu chi phí/m3 + khi nào dùng gì

Hai bao 25 kg, hai giá khác nhau — nhưng câu hỏi đúng là: một m³ nước tốn bao nhiêu?

Hai bao 25 kg, giá mỗi kilôgam khác nhau, chọn bao nào cho rẻ? Câu hỏi đó lặp lại ở nhiều trạm xử lý nước. Vấn đề là hóa đơn cuối tháng không bao giờ in ra chữ “đồng/mét khối”. Cả kỹ sư vận hành lẫn người duyệt mua đều cần một con số thực tế để quyết định, chứ không chỉ nhìn đơn giá trên bao.

Không có con số “tiết kiệm 30–50%” nào đúng cho mọi trạm, cũng không có kết luận sẵn “PAC luôn rẻ hơn phèn”. Cái quyết định là phép tính: ba nghiên cứu thực tế với ba kết quả khác nhau, rồi áp vào điều kiện trạm của bạn để biết hóa chất nào thấp chi phí nhất cho mỗi mét khối nước xử lý.

Có hai người cùng đọc. Kỹ sư vận hành, trưởng ca trạm là người chốt liều mỗi lần nước thô đổi, giữ nước sau lắng trong, giữ nhôm dư dưới mức quy định (QCVN 01-1:2018/BYT cho phép nhôm ≤ 0,2 mg/L, chỉ tiêu 26), và không để bể lọc hay máy ép bùn quá tải. Chủ xí nghiệp, người duyệt mua là người nhìn đơn giá/kg rồi trả lời câu hỏi “đổi sang PACTrang thông tin, hình ảnh, video về PAC.
Các bài viết, tin tức, thảo luận liên quan đến PAC. có làm chi phí mua tăng không, và nếu tăng thì bù ở đâu”.

Nguyên tắc xuyên suốt, dùng làm thước đo cho mọi phép tính bên dưới: PAC không tự động tốt hơn, cũng không tự động rẻ hơn phèn nhôm. Cái đúng là hóa chất giúp nước đạt chuẩn với tổng chi phí thấp nhất ở cùng điều kiện của trạm bạn. Từ đây, bài đi theo chuỗi: công thức chi phí, ba trạm thật ba kết quả, tiêu chí chọn cho trạm của bạn.

Câu hỏi báo giá trước khi tính: trước khi áp công thức ở mục 3, bạn hỏi nhà cung cấp 4 con số: giá/kg (p), liều jar-test đã chốt (d), hệ số kiềm tiêu thụ (k), và giá/kg vôi hoặc NaOH (p_alk). Không có 4 con số này, phép tính chỉ còn là lý thuyết.

Vì sao so giá mỗi kilôgam là cách so sai

Bài trước của shop đã nêu nguyên lý “so giá mỗi kilôgam là cách so sai”, nhưng dừng ở mức định tính. Mục này mở rộng nguyên lý đó thành phép tính thực tế, với ba lý do đơn giá/kg che mất chi phí thật.

Lý do 1: liều dùng khác nhau. Cùng xử lý một m³ nước, PAC và phèn nhôm cần số gam khác nhau. Đơn giá/kg không nói gì khi chưa nhân với liều jar-test đã chốt. Một kg PAC đắt hơn một kg phèn, nhưng nếu PAC chỉ dùng một nửa số gam so với phèn, chi phí theo m³ có thể ngược lại.

Lý do 2: hàm lượng Al₂O₃ thực tế trên CoA mới là chuẩn so, không phải % in trên bao. Shop đang có 4 dòng PAC với hàm lượng Al₂O₃ khác nhau: 29% (PAC Vàng Chanh), 30% (PAC VIKRAM, PAC Việt Trì) và 31% MIN (PAC Vàng Nghệ). Hai bao đều ghi “PAC” mà hàm lượng hoạt chất chênh 2% đã đủ làm sai lệch phép chia nếu bạn so theo % danh nghĩa trên bao. Chuẩn so là hàm lượng Al₂O₃ thực tế trong chứng nhận chất lượng (CoA) của từng lô hàng.

Lý do 3: chênh đơn giá 1,5–2 lần là cấu trúc của thị trường, không phải lý do loại PAC. Tham chiếu nguồn quốc tế (RawSource), phèn FOB khoảng 180–220 USD/tấn, PAC khoảng 350–450 USD/tấn châu Á. “PAC đắt/kg” là bình thường trên thị trường. Mỗi trạm có báo giá nhà cung cấp riêng, nên đừng quy đổi thẳng giá FOB sang VND, cũng đừng cộng thuế và vận chuyển của nơi khác vào.

Câu hỏi đúng không phải “kg nào rẻ” mà là “đồng/m³ nào thấp”. Toàn bộ phần sau dùng câu hỏi này làm đòn bẩy.

Liên kết nội bộ: nguyên lý đã nêu ở bài trước, phần này đi tiếp phép tính, xem lại bài #818 về lý do so giá/kg là cách sai.

Công thức chi phí mỗi m³: bốn lớp chi phí ít ai tách ra

Chi phí xử lý theo m³ không chỉ là tiền mua hóa chất keo tụ. Chia thành bốn lớp, mỗi lớp một công thức dùng biến (không đưa giá bán vào đây, lý do ở cuối mục):

C = C1 + C2 + C3 + C4

Lớp 1 — Hóa chất keo tụ

C1 = p × d ÷ 1000 (đồng/m³). Trong đó p là giá/kg theo báo giá của trạm bạn, d là liều đã chốt bằng jar-test (g/m³). Đây là khoản ai cũng nhìn thấy, nhưng là lớp đơn giản nhất và không đủ để quyết định.

Lớp 2 — Bù kiềm, chỉnh pH

C2 = d × k × p_alk ÷ 1000 (đồng/m³). Trong đó k là mg kiềm tiêu thụ trên mỗi mg keo tụ, p_alk là giá/kg vôi hoặc NaOH dùng để bù pH.

Dữ liệu từ các nguồn quản lý và kỹ thuật cho thấy hệ số này chênh nhau giữa hai hóa chất: phèn tiêu khoảng 0,5 mg kiềm (CaCO₃)/mg phèn (theo Oregon Health Authority); PACl khoảng 0,3–0,35 mg/mg (theo Reynolds & Bauhm); bảng Simmonds Bristow cho phèn 17% Al₂O₃ là 0,51, PACl 40% basicity là 0,17 mg CaCO₃/mg. Engelhardt đưa quy tắc ngắn gọn: kiềm sẵn có của nước phải ≥ một nửa liều phèn, nếu không pH sụt rất nhanh.

Nghĩa thực tế: phèn rẻ/kg chưa chắc rẻ/m³, vì phèn “ăn” nhiều kiềm hơn PAC, ép trạm bù thêm vôi hoặc NaOH. Khoản tiền này nằm trong C2 mà hóa đơn mua hóa chất không bao giờ in ra.

Lớp 3 — Xử lý bùn

C3 = Δbùn × p_bùn (đồng/m³). Δbùn là khối lượng bùn tăng thêm (kg/m³), p_bùn là chi phí xử lý một kg bùn khô (ép, vận chuyển, chôn lấp). PAC thường tạo bùn ít hơn phèn ở mức định tính, nhưng “ít hơn” không có nghĩa là “không có”. Bùn vẫn phải ép, vẫn phải xử lý, vẫn tốn tiền. Con số của Reynolds & Bauhm là ví dụ tính minh họa, không phải số của trạm bạn: bùn khoảng 0,25 kg/m³ với phèn so với 0,08 kg/m³ với PACl. Bạn tra số của chính trạm mình khi tính thật.

Lớp 4 — Polymer trợ lắng (PAM)

C4 = d_PAM × p_PAM ÷ 1000 (đồng/m³). Nhiều trạm quên polymer trợ lắng đi kèm keo tụ cũng là chi phí theo m³. Phần này chỉ nêu khung công thức, không đưa số, vì liều PAM phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị và chất lượng nước của mỗi trạm.

Điểm hoán vị giá — câu chốt của bài

Từ bốn lớp trên, điều kiện để biết phèn có thật sự rẻ hơn theo m³ hay không khá đơn giản:

Phèn chỉ rẻ hơn theo m³ khi: p_phèn < p_PAC × (d_PAC ÷ d_phèn)

Ví dụ minh họa cách đọc công thức, không phải cam kết giá: nếu liều phèn gấp hai lần PAC, thì phèn chỉ rẻ hơn theo m³ khi giá/kg phèn dưới một nửa giá/kg PAC. Nếu giá/kg phèn chỉ rẻ hơn 1,5 lần thì tổng chi phí theo m³ vẫn có thể cao hơn PAC.

Ví dụ số áp dụng công thức (minh họa, không phải giá bán): giả sử p_PAC = 15.000 đ/kg, d_PAC = 10 g/m³; p_phèn = 10.000 đ/kg, d_phèn = 20 g/m³. Thì C1_PAC = 150 đ/m³, C1_phèn = 200 đ/m³: PACTrang thông tin, hình ảnh, video về PAC.
Các bài viết, tin tức, thảo luận liên quan đến PAC. rẻ hơn theo m³ dù đắt hơn theo kg. Bạn thay p và d bằng số báo giá và jar-test của trạm mình.

Nền lý thuyết keo tụ và cơ chế làm sạch nước: xem bài #611.

Ba trạm thật, ba kết quả: PAC đắt hơn, rẻ hơn, và ngang nhau

Đọc các bài viết trên thị trường, nhiều người có cảm giác “PAC luôn rẻ hơn phèn”. Ba nghiên cứu trường hợp thực tế dưới đây cho thấy điều ngược lại, ở cả hai chiều.

Trạm PAC đắt hơn theo m³: WTP IPB (Indonesia). Liều tối ưu của cả hai hóa chất bằng nhau, 20 ppm. Chi phí trung bình: phèn Rp95/m³, PAC Rp215/m³, gấp khoảng 2,3 lần. PAC cho nước sạch hơn (0,22 so với 0,49 NTU), nhưng bạn phải trả thêm khoảng 2,3 lần chi phí keo tụ để đạt điều đó. (Nguồn: DOI 10.24843/blje.2018.v18.i02.p05)

Trạm PAC rẻ hơn theo m³: IPA Jurug, PDAM Surakarta (Indonesia). Phèn tối ưu 40 ppm, PAC tối ưu 10 ppm, phèn dùng gấp 4 lần PAC. Kết quả: PAC tiết kiệm Rp10/m³ và nước sạch hơn (3,89 so với 4,99 NTU). “Rẻ” ở đây đến từ liều gấp 4 lần, không từ giá mỗi kilôgam. (Nguồn: digilib.uns.ac.id)

Trạm ngang nhau: Zaragoza (Tây Ban Nha). Tổng chi phí các keo tụ nhôm và sắt khoảng 0,02–0,03 €/m³, khác biệt thực nằm ở quản lý bùn, không ở chênh lệch giá keo tụ. (Nguồn: zaguan.unizar.es)

Thêm một nghiên cứu từ Barekese (Ghana, IWA Water Practice & Technology): phèn dùng trung bình 70,4 mg/L, PAC 33,2 mg/L; PAC tối ưu qua jar-test là 15 mg/L; và quan trọng là trên 20 mg/L PAC xuất hiện hiện tượng đục ngược. Điều này xác nhận hai điều: nước sạch hơn không tỉ lệ với tiền chi ra, và liều PAC quá cao cũng có vùng “đục ngược”.

Kết luận của ba trạm: không tồn tại hằng số “PAC luôn rẻ hơn”. Chi phí theo m³ là hàm của đơn giá địa phương nhân với liều jar-test trên nước của chính trạm đó. Bạn không ngoại suy từ trạm Indonesia sang trạm Việt Nam, cũng không quy đổi Rp hoặc € sang VND, chỉ rút nguyên lý để áp cho trạm của bạn.

Nguồn ngoài (hạng A): WTP IPB, IPA Jurug, Zaragoza, Barekese, Ghana.

Khi nào PAC thắng, khi nào phèn vẫn là lựa chọn đúng

Thay vì trả lời câu khái quát “PAC hay phèn nào tốt”, phần này chia theo đặc tính nước và điều kiện trạm của bạn.

PAC thường thắng khi

• Nước thô dao động pH và độ đục. Cửa sổ pH của PAC rộng hơn (khoảng 5,0–9,0) so với phèn hẹp hơn (khoảng 6,0–7,4, hoặc 5,5–6,5 theo một số tài liệu). Khi pH nước thô đổi theo mùa, PAC vận hành ổn định hơn.
• Nước lạnh dưới 10 °C. PAC duy trì hiệu quả keo tụ tốt hơn phèn ở nhiệt độ thấp.
• Cần kiểm soát nhôm dư chặt chẽ. QCVN 01-1:2018/BYT, chỉ tiêu 26, cho phép nhôm ≤ 0,2 mg/L trong nước xử lý — PAC thường giúp trạm đạt ngưỡng này dễ hơn.
• Muốn ít bùn, ít ăn mòn thiết bị, ít thay đổi pH. PAC ít bùn hơn, ít ăn mòn hơn và ít đổi pH hơn phèn — nhưng “ít hơn” không bằng “không có”, bùn vẫn phải xử lý, thiết bị vẫn cần bảo dưỡng.

Phèn vẫn là lựa chọn đúng khi

• Nước ổn định pH và có kiềm dư. Quy tắc của Engelhardt: kiềm sẵn có của nước phải ≥ một nửa liều phèn. Nếu điều kiện này thỏa mãn, phèn không “ăn” quá nhiều kiềm và không làm sụt pH mạnh.
• Giá phèn địa phương thấp hơn ngưỡng hoán vị ở mục 3. Nếu p_phèn < p_PAC × (d_PAC ÷ d_phèn) tại báo giá của trạm bạn, phèn có thể là lựa chọn tiết kiệm hơn.
• Trạm đã quen vận hành phèn và bùn không phải nút thắt. Đổi hóa chất không chỉ đổi bao hàng mà là đổi quy trình vận hành, bơm định lượng, chế độ ép bùn — chi phí chuyển đổi cũng cần tính.

Dải liều khởi điểm (điểm khởi đầu jar-test, không phải liều chốt)

Theo các nguồn kỹ thuật (Vinachem, CAMIX): PAC cho nước mặt 1–4 g/m³ (đục thấp), 5–6 g/m³ (đục trung bình), 7–10 g/m³ (đục cao); PAC cho nước thải công nghiệp 15–30 g/m³ tùy tải lượng ô nhiễm. Dải 25–60% liều phèn chỉ dùng làm điểm khởi đầu jar-test, không phải tỉ lệ chốt để áp ngay.

Bạn nhớ: jar-test chạy trên mẫu nước của chính trạm bạn, không trên bảng của bất kỳ ai. Nước lạnh, nước mưa, nước thải dệt nhuộm — mỗi loại một liều khác nhau.

Cảnh báo vận hành định tính: nhiều trạm vấp khi đổi hóa chất vì không dự báo được máy ép bùn quá tải hoặc bùn trôi sang bể lọc. Đây là nỗi đau thực tế bạn nên đánh giá trước khi quyết đổi hóa chất, không phải con số hứa hẹn.

Nguồn: quy trình jar-test chi tiết tại bài #818; chuẩn nhôm QCVN 01-1:2018/BYT (chỉ tiêu 26, nhôm ≤ 0,2 mg/L).

Chọn dòng PAC nào trong 4 dòng — vì “chọn PAC” chưa đủ

Bạn đã quyết dùng PAC. Vậy là xong? Chưa. Trong chính nhóm PAC, đơn giá giữa các dòng có thể chênh tới 1,75 lần ở cùng liều (tính từ giá bán tại thời điểm đọc dữ liệu, chỉ dùng làm ví dụ minh họa). Chọn đúng dòng PAC quan trọng không kém việc chọn PAC hay phèn.

Cách chọn dòng theo nhiệm vụ, không theo giá. PAC trắng Việt Trì (Al₂O₃ Min 30%, xuất xứ Việt Nam) là dòng giá thấp nhất trong 4 dòng shop, dùng làm điểm neo cho phép tính chi phí/m³, hợp cho nước cấp và nước thải, chốt liều bằng jar-test.

PAC Vàng Nghệ Trung Quốc (Al₂O₃ 31% MIN, xuất xứ Trung Quốc) có hàm lượng Al₂O₃ cao nhất trong 4 dòng, dùng để đối chiếu câu hỏi “hàm lượng cao có rẻ hơn theo m³ không”. PACTrang thông tin, hình ảnh, video về PAC.
Các bài viết, tin tức, thảo luận liên quan đến PAC. VIKRAM AC 100S Ấn Độ (Al₂O₃ ≥30%, xuất xứ Ấn Độ) là dòng trắng nhập khẩu, hợp cho công đoạn nước cấp cần kiểm soát màu.

PAC Vàng Chanh (Al₂O₃ ≥29%, xuất xứ Trung Quốc) là dòng đ/kg cao nhất trong 4 dòng, dùng làm ví dụ cho mệnh đề “đắt/kg không bằng đắt/m³” nếu liều jar-test của nó thấp hơn dòng khác.

Nguyên tắc từ mục 2 vẫn giữ: so dòng với dòng cũng phải theo đ/kg nhân liều jar-test, và chuẩn hóa theo hàm lượng Al₂O₃ thực tế trên CoA, không theo % in trên bao.

Giá 4 dòng trên là giá bán tại thời điểm đọc dữ liệu (2026-11-03), sẽ trôi theo thời gian. Các con số trong bài chỉ là ví dụ số học minh họa, không phải giá bán hiện hành.

Danh mục sản phẩm để tham khảo thêm: PAC và phèn.

Ba việc chị làm được ngay tại trạm — trước khi quyết đổi hóa chất

Ba việc dưới đây làm được ngay tại trạm, không cần mua gì thêm.

1. Đọc độ kiềm (CaCO₃) của nước thô. Số này quyết định luôn lớp C2 (bù kiềm, chỉnh pH) ở mục 3. Nếu kiềm mỏng, phèn sẽ “ăn” kiềm và kéo pH xuống nhanh, PAC thường ổn định hơn trong trường hợp này.

2. Chạy jar-test dải liều trên mẫu nước của chính trạm. Dùng dải khởi điểm ở mục 5 (PAC nước mặt 1–10 g/m³, nước thải công nghiệp 15–30 g/m³; dải 25–60% liều phèn chỉ là điểm khởi đầu, không phải liều chốt). Chốt liều bằng thí nghiệm, không theo bảng của bất kỳ nhà cung cấp nào.

3. Tính lại đơn giá theo m³ bằng công thức 4 lớp ở mục 3. Thay p bằng giá/kg từ báo giá của trạm, thay d bằng liều jar-test đã chốt. Rồi mới so PAC với phèn, và so dòng PAC với nhau.

Câu chốt: chi phí xử lý theo m³ là hàm của đơn giá địa phương nhân với liều jar-test trên nước của bạn, không có hằng số “PAC luôn rẻ hơn”. Ai khẳng định ngược lại mà không đưa phép tính thì câu hỏi tiếp theo đã rõ.

Liên kết nhẹ: bài #611 về cơ chế keo tụ và bài #818 về quy trình jar-test.