Phụ gia thực phẩm clean-label: cải tiến công thức mà không đánh đổi cảm quan
Khi nhận đơn hàng OEM (nhà máy sản xuất theo yêu cầu của nhãn hàng), nhà máy có thể được đề nghị bỏ phụ gia tổng hợp và rút ngắn bảng thành phần. Hợp đồng đôi khi chưa nói rõ cần bỏ nhóm chất nào hay bảng thành phần dài tối đa bao nhiêu dòng. Marketing muốn bỏ mã E trên nhãn; QA cần giữ hàng rào vi sinh và hạn dùng. R&D cùng QA là những người ký xác nhận hạn dùng.
Clean label là yêu cầu thương mại về cách thể hiện nhãn; an toàn thực phẩm vẫn là nghĩa vụ pháp lý riêng. Nếu thay phụ gia làm suy giảm chức năng công nghệ, rủi ro xuất hiện ở khả năng bảo quản và hạn dùng, chứ không nằm ở độ dài bảng thành phần.
Cải tiến công thức (reformulation) là thay một hay nhiều nguyên liệu trong công thức hiện có để đáp ứng yêu cầu nhãn, đồng thời giữ chức năng công nghệ và cảm quan. Việc loại bỏ phụ gia tự nó không làm sản phẩm tốt hơn.
Phụ gia thực phẩm clean-label: định hướng nhãn, không phải chuẩn an toàn
Clean label (nhãn sạch) là khái niệm thị trường, chưa có định nghĩa pháp lý thống nhất tại EU, Mỹ hay Việt Nam. Mỗi nhãn hàng thường ghi rõ yêu cầu này trong hợp đồng với nhà sản xuất (Asioli và cộng sự, “Making sense of the clean label trends”, Food Research International 99:58–71, , bài nghiên cứu về xu hướng clean label (DOI 10.1016/j.foodres.2017.07.022)).
Quy định của EU phân loại phụ gia theo mục đích công nghệ, không theo nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp. Theo Điều 3(2)(a) của Quy định (EC) số 1333/2008, một chất được thêm có chủ đích vì mục đích công nghệ và không được dùng như thực phẩm hay thành phần đặc trưng sẽ được xem là phụ gia (Quy định (EC) số 1333/2008, Quy định (EC) số 1333/2008, EUR-Lex).
- Clean label: yêu cầu thị trường chung, không có định nghĩa pháp lý, rủi ro nằm ở hợp đồng.
- Nhãn sạch, hiểu là bảng thành phần ngắn và ít mã E (E-number, mã E theo hệ thống quốc tế): nằm trong khung khai báo danh sách thành phần, thứ tự khai báo và cách ghi phụ gia theo tên nhóm chức năng kèm tên hoặc số E (Quy định (EU) số 1169/2011, EUR-Lex).
- Free-from, tức không chứa X: là tuyên bố về thành phần, dễ bị hiểu thành tuyên bố an toàn, nên cần dữ liệu chứng minh tồn dư và cơ sở pháp lý cho chính tuyên bố đó.
Một điểm dễ nhầm là chất hỗ trợ chế biến như enzyme nằm ngoài phạm vi Quy định 1333/2008, còn chế phẩm chiết chọn lọc từ nguyên liệu tự nhiên vẫn có thể là phụ gia nếu được dùng để tạo tác dụng công nghệ (căn cứ 5 và 6 của quy định). Vì vậy, cần xét chất đó được dùng để làm gì, không chỉ xem nó có nguồn gốc từ đâu.
Quy định an toàn thực phẩm vẫn được áp dụng độc lập với yêu cầu về nhãn. Tại Mỹ, FDA quản lý phụ gia theo hai hướng: phê duyệt phụ gia và GRAS (được công nhận là an toàn) trong điều kiện sử dụng cụ thể, dựa trên nguyên tắc “reasonable certainty of no harm” (cơ sở hợp lý để kết luận không gây hại) (hướng dẫn của FDA (Hoa Kỳ) về phụ gia và GRAS).
EU quản lý phụ gia theo danh mục, kèm ADI (lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được). Tại Việt Nam, doanh nghiệp cần đối chiếu danh mục và mức sử dụng tối đa theo Thông tư 24/2019/TT-BYT, đồng thời thực hiện cơ chế tự công bố sản phẩm theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Có thể xem phần nền tảng trong bài Phụ gia thực phẩm; yêu cầu riêng khi xuất Mỹ được trình bày trong bài tra cứu phụ gia được phép trước khi chốt công thức xuất Mỹ.
Dù nhãn đáp ứng yêu cầu clean label, công thức vẫn cần hồ sơ an toàn như các công thức khác. Những điểm cần xác minh phụ thuộc vào chính công thức và điều kiện sử dụng.
Năm chặng cải tiến công thức: mỗi chặng kết thúc bằng một tài liệu
Mỗi chặng nên kết thúc bằng một tài liệu rõ ràng để R&D, QA và hội đồng sản phẩm cùng dựa vào.
- Bản ràng buộc nhãn và thị trường.
- Kiểm kê chức năng công nghệ.
- Ma trận thử nghiệm.
- Mở rộng sản xuất.
- Hồ sơ bàn giao.
Chặng 1 và Chặng 2: bản ràng buộc trước, kiểm kê chức năng sau
Chặng 1: Chốt bản ràng buộc nhãn và thị trường
Chặng đầu bắt đầu từ yêu cầu bằng văn bản của khách hàng, thị trường tiêu thụ và nơi sản xuất. Marketing, QA và R&D cần chốt các ràng buộc trước khi thử nguyên liệu. Nếu thiếu tiêu chí thống nhất, các vòng thử nghiệm sau sẽ khó so sánh với nhau. Hãy xác định trước điều gì được xem là không đánh đổi.
- Thị trường nào chi phối nhãn.
- "Bỏ" nghĩa là gì: bỏ mã E, bỏ tên phụ gia dài, bỏ nhóm chất hay bỏ hẳn chức năng.
- Có được để tên nhóm chức năng trên nhãn không, ví dụ chất tạo độ đục hay chất chống oxy hoá.
- Danh sách chất bị loại theo yêu cầu riêng của khách.
- Hạn dùng và công nghệ bảo quản hiện tại.
- Ngân sách chi phí trên đơn vị và công suất.
Ràng buộc pháp lý theo thị trường: đối với bán trong nước là Thông tư 24/2019/TT-BYT; khi xuất khẩu phải đối chiếu danh mục của từng thị trường, không suy từ thị trường này sang thị trường khác.
Về kỹ thuật, cần tính đến công thức hiện tại, dây chuyền, bao bì, điều kiện bảo quản và vận chuyển. Nếu công thức mới không duy trì được điều kiện bảo quản cần thiết, hạn dùng phải được đánh giá lại.
Chỉ nên thay phụ gia khi công thức mới vẫn giữ được chức năng cần thiết. Danh sách chất muốn loại bỏ chưa đủ để kết luận phương án thay thế có phù hợp hay không.
Chặng 2: Kiểm kê chức năng công nghệ phải giữ
Trong cải tiến công thức, điều cần giữ là chức năng công nghệ. Gọi đúng tên chức năng giúp nhóm xác định hướng thay thế và phép đo cần dùng. Thay vì chỉ bàn về thành phần, hãy kiểm tra sản phẩm cần giữ độ chua, màu, cấu trúc, khả năng bảo quản hay độ ổn định pha ra sao. Codex phân loại các nhóm chức năng trong danh mục GSFA (phân loại chức năng phụ gia của FAO/WHO).
| Chức năng | Hiện tượng thấy được khi mất chức năng | Hướng thay thế thường gặp | Rủi ro kỹ thuật đi kèm | Chỉ số phải đo |
|---|---|---|---|---|
| Độ chua và cân bằng vị | Vị chua đậm, vị hậu, cấu trúc đông lại | Axit hữu cơ hoặc hệ chất tạo độ chua | Vị hậu, khác biệt độ chua theo pH | pH và độ chua chuẩn hoá |
| Màu | Màu nhạt, mất màu | Màu thực vật | Nhạy với pH, nhiệt và ánh sáng, độ bền màu kém hơn | Màu L*a*b* và độ bền màu |
| Cấu trúc và đặc | Nhão, chảy, cắt khúc | Tinh bột biến tính vật lý hoặc biến tính bằng enzyme | Chức năng hẹp hơn biến tính hoá học, phải thử lại toàn bộ | Độ đặc, độ cứng, độ rạn |
| Hàng rào vi sinh và bảo quản | Nở mốc, hết hạn dùng sớm | Hệ bảo quản theo hướng nhãn sạch | Hiệu lực hẹp theo nền và chủng, không thay thế tương đương 1:1 | Tăng độ, pH, hoạt động nước, kiểm thử thách |
| Chống oxy hoá | Vị và màu bị biến, mất độ tươi | Chất chống oxy hoá thay thế | Hiệu lực phụ thuộc nền thực phẩm | Chỉ số peroxide, màu và vị sau bảo quản |
| Ổn định pha | Tách lớp, kết tụ | Cấu trúc lưỡng phân, phụ gia nhũ tương | Thường bị giới hạn trong yêu cầu nhãn sạch | Kích thước giọt, độ ổn định pha |
Mỗi chức năng cần một tiêu chí đo: khi mất chức năng, sản phẩm thay đổi thế nào và chỉ số nào sẽ cho thấy điều đó?
Ba nhóm nguyên liệu có giới hạn đáng lưu ý: màu tự nhiên thay đổi độ bền theo nền thực phẩm (Food Research International 244:120506, 2026); tinh bột theo hướng clean label có phạm vi chức năng hẹp hơn một số loại tinh bột biến tính hoá học; hệ bảo quản phụ thuộc nền thực phẩm và chủng vi sinh. Xem thêm các nghiên cứu về độ bền sắc tố tự nhiên (Food Research International 244:120506, 2026), tinh bột clean label và giải pháp bảo quản theo hướng clean label (Heliyon, 2024; DOI 10.1016/j.heliyon.2024.e35815).
Ở dòng độ chua, đi sâu hơn qua bài Axit citric (E330): công dụng trong thực phẩm, liều an toàn và cách chọn hàng tinh khiết.
Chặng 3: ma trận thử nghiệm chức năng, cảm quan và độ ổn định
Chặng 3: Thiết kế thử có kiểm soát theo ba trục
Muốn biết cảm quan có thay đổi hay không, có thể dùng thử tam giác theo ISO 4120:2021 để xác định người thử có phân biệt được ba mẫu hay không. ASTM E1885 cũng là tiêu chuẩn thử tam giác. QDA (phân tích mô tả định lượng) giúp xác định khác biệt nằm ở thuộc tính nào, thay vì chỉ kết luận mẫu giống hay khác.
Để đánh giá độ ổn định, nhóm có thể dùng ASLT (thử nghiệm hạn dùng tăng tốc) nhằm rút ngắn thời gian chờ trong vòng đánh giá (“Accelerated shelf-life testing of quality loss during storage”, Food Chemistry 135:464–472, 2012, bài nghiên cứu về thử nghiệm hạn dùng tăng tốc (DOI 10.1016/j.foodchem.2012.05.025)). Phương pháp này không thay thế việc kiểm chứng hạn dùng trong điều kiện bảo quản thực tế.
Kết luận về hạn dùng vẫn cần dựa trên dữ liệu của sản phẩm được bảo quản đúng điều kiện dự kiến.
| Nhóm thử | Phương pháp | Chỉ số đo | Ngưỡng chấp nhận (do nhà máy đặt) | Người ký |
|---|---|---|---|---|
| Cảm quan | Thử tam giác ISO 4120, hồ sơ cảm quan, QDA | Khác biệt có ý nghĩa, đặc trưng vị hậu, độ chua, màu, kết cấu | Không có khác biệt có ý nghĩa so với công thức gốc | Trưởng phòng R&D |
| Chức năng | Đo trực tiếp thuộc tính mục tiêu | pH, độ chua, độ đặc, màu L*a*b*, độ cứng, độ rạn | Trong dải đặc tính của công thức gốc đã duyệt | QA-QC |
| Độ ổn định và vi sinh | ASLT, kiểm thử thách theo nền và chủng thực tế | Tăng độ, pH, hoạt động nước, độ ổn định cảm quan theo thời gian | Đạt hạn dùng mục tiêu với biên an toàn đã định | QA-QC |
| Sản xuất | Thử trên dây chuyền, xử lý nhiệt, thời gian giữ nhiệt | Tương thích thiết bị, năng suất, sai lệch mẻ | Sản xuất được ở công suất kế hoạch | Chuyên gia sản xuất |
| Hợp đồng và bao bì | Đối chiếu từng dòng yêu cầu của khách, kiểm tra tương thích, thử tải trọng và rung | Hiện tượng nhạy cảm, độ kín, nén | Không có hiện tượng nhạy cảm ở điều kiện vận chuyển, khách xác nhận bằng văn bản | QA-QC |
Nhà máy cần đặt ngưỡng chấp nhận và ghi vào hồ sơ trước khi thử. Cách làm này giúp nhận ra sớm phương án khó khả thi, trước khi đầu tư vào bao bì và thử cảm quan.
Chặng 4 và Chặng 5: mở rộng sản xuất rồi bàn giao hồ sơ
Chặng 4: Mở rộng sản xuất, nơi công thức thắng ở phòng thí nghiệm dễ thua ở xưởng
Chặng này bắt đầu với phương án đã qua thử nghiệm ở quy mô phòng thí nghiệm. Mục tiêu là xây dựng quy trình sản xuất ổn định và có thể lặp lại. Khi tăng quy mô, bốn yếu tố sau thường làm kết quả thay đổi:
- Nguyên liệu thay thế biến thiên theo lô và theo mùa vụ, rõ nhất với nguyên liệu tự nhiên và chiết xuất thực vật.
- Hành vi hệ thống đổi theo công suất, thời gian trộn, nhiệt độ hồ hoá và thời gian sấy; tinh bột tự nhiên bị hồ hoá và suy giảm độ bền cắt ở nhiệt độ cao ("Clean label starch", Food Science and Biotechnology, 2021, DOI 10.1007/s10068-020-00834-3).
- Năng lực thiết bị và đào tạo vận hành: công thức chạy được ở phòng thí nghiệm chưa chắc chạy được ở tốc độ chạy của dây chuyền.
- Chi phí trên đơn vị và tỷ lệ thu hồi, kể cả hao hụt do đổi công nghệ bảo quản.
Không có một chất thay thế phù hợp cho mọi chức năng. Hệ bảo quản theo hướng clean label phụ thuộc nền thực phẩm và chủng vi sinh; sắc tố tự nhiên cũng có độ bền khác nhau theo nền thực phẩm (nghiên cứu về giải pháp bảo quản (Heliyon, 2024; DOI 10.1016/j.heliyon.2024.e35815); nghiên cứu về sắc tố tự nhiên (Food Research International 244:120506, 2026; DOI 10.1016/j.foodres.2026.120506)). Vì vậy, cần đánh giá từng phương án trên chính công thức dự kiến.
Các đánh đổi cần được ghi rõ: hạn dùng, rủi ro vi sinh, biến thiên nguyên liệu và năng lực thiết bị. Khi kiểm tra quy định theo thị trường, có thể tham khảo bài tra cứu phụ gia được phép trước khi chốt công thức xuất Mỹ.
Chặng 5: Hồ sơ bàn giao, thứ còn lại khi dự án kết thúc
Hồ sơ bàn giao giúp khách hàng, cơ quan kiểm tra và hội đồng sản phẩm xem lại căn cứ của quyết định. Nó cũng cho thấy dự án đã tiến tới sản xuất hay mới dừng ở mẫu phòng thí nghiệm. Sáu nhóm tài liệu cần có gồm:
- Công thức cuối cùng kèm biên độ chấp nhận cho từng thành phần, và lý do thay thế gắn với chức năng.
- Báo cáo thử nghiệm cảm quan, chức năng, ổn định và vi sinh.
- Hồ sơ nhà cung cấp gồm COA (giấy chứng nhận phân tích lô hàng), MSDS (tờ dữ liệu an toàn vật liệu), thông tin công bố và nguồn gốc nguyên liệu.
- Hồ sơ pháp lý theo thị trường đích gồm danh mục, mức sử dụng tối đa và hồ sơ tự công bố nếu thuộc diện.
- Bản khai báo nhãn cho thị trường đích.
- Biên bản hội đồng sản phẩm, xác nhận bằng văn bản của khách hàng, và nhật ký thay đổi công thức có kiểm soát gồm lý do, ngày và người duyệt.
Checklist tiêu chí "không đánh đổi"
Nhóm R&D, QA và hội đồng sản phẩm có thể dùng các tiêu chí sau để chốt dự án. Mỗi tiêu chí cần có dữ liệu và người chịu trách nhiệm; khi chưa có số liệu, chưa thể xác nhận là đạt.
- Mỗi chức năng cần giữ đã được gọi tên và có người chịu trách nhiệm theo dõi.
- Bản ràng buộc nhãn đã được khách hàng xác nhận bằng văn bản, nêu rõ thị trường nào chi phối nhãn.
- Không còn chất nào trong danh sách bị loại theo yêu cầu của khách trong công thức cuối.
- Có báo cáo thử tam giác theo ISO 4120 hoặc phương pháp tương đương, và kết luận được ghi rõ.
- Nếu có khác biệt cảm quan, đã định vị thuộc tính và mức độ chấp nhận được của người tiêu dùng mục tiêu.
- Các chỉ số chức năng đo được nằm trong dải đặc tính của công thức gốc.
- Hạn dùng đạt mục tiêu trên lô sản xuất thật, không chỉ trên mẫu phòng thí nghiệm.
- Đánh giá rủi ro vi sinh đã được cập nhật cho công thức mới.
- Công thức chạy được trên dây chuyền ở công suất kế hoạch, và biến thiên nguyên liệu theo lô đã được đánh giá.
- Hồ sơ bàn giao đủ sáu nhóm tài liệu của Chặng 5, và đánh đổi còn lại đã được ghi nhận bằng văn bản.
Bốn cái bẫy thật của nhãn sạch
Trường hợp 1: nhãn đạt yêu cầu nhưng chức năng bị suy giảm. Nếu bỏ chất bảo quản, cần đánh giá hàng rào vi sinh và hạn dùng của công thức mới. Nếu biện pháp thay thế không duy trì được khả năng bảo quản, sản phẩm có thể hỏng sớm hơn.
Quy định EU về nitrit vừa giữ chất này trong danh mục, vừa giảm mức sử dụng tối đa từ năm 2023. Văn bản cũng nêu ADI là 0,07 mg ion nitrit trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày và đề cập sự hình thành nitrosamine liên quan đến nitrit (Quy định (EU) 2023/2108, Quy định (EC) số 1333/2008, EUR-Lex). Nội dung về hàng rào vi sinh được trình bày trong bài Chất bảo quản và kiến thức cần nắm khi sử dụng cho thực phẩm.
Trường hợp 2: phụ gia được phép ở thị trường này nhưng không còn được phép ở thị trường khác. EU đã loại E 171 (titanium dioxide) khỏi danh mục năm 2022 (Quy định (EU) 2022/63, Quy định (EC) số 1333/2008, EUR-Lex). Đây là thay đổi theo quy định của thị trường, không phải kết luận chung rằng chất này luôn có hại.
Trường hợp 3: nhầm nguồn gốc tự nhiên với bằng chứng an toàn. Nguyên liệu tự nhiên vẫn cần được kiểm soát dư lượng, biến thiên theo mùa vụ và các chất không mong muốn có thể đi kèm. Đánh giá phải dựa trên công dụng và điều kiện sử dụng cụ thể.
Trường hợp 4: tuyên bố trên nhãn đi xa hơn dữ liệu. Những cụm như không chứa, tự nhiên hay 100% tự nhiên cần có dữ liệu chứng minh và phải phù hợp quy định của thị trường đích.
Cải tiến công thức chỉ hoàn tất khi từng chặng có tài liệu ghi lại tiêu chí, phép thử và kết quả. Nhãn clean labelTrang thông tin, hình ảnh, video về clean label.
Các bài viết, tin tức, thảo luận liên quan đến clean label. mô tả cách trình bày thành phần; nó không thay thế hồ sơ an toàn. Trước khi thử nguyên liệu, nhóm R&D và QA nên thống nhất các tiêu chí của nhãn bằng văn bản.
Nếu giữ được chức năng công nghệ, cải tiến công thức có thể đáp ứng yêu cầu nhãn mà vẫn giữ cảm quan. Trước khi bắt đầu thử nghiệm, nhóm cần thống nhất rõ chức năng nào phải được bảo toàn.
Bỏ hết chất bảo quản thì sản phẩm còn an toàn không?
An toàn thực phẩm phụ thuộc vào hàng rào vi sinh, điều kiện bảo quản và dữ liệu của công thức. Khi thay hoặc bỏ chất bảo quản, cần đánh giá lại rủi ro vi sinh và hạn dùng.
Có phương án thay thế tương đương 1:1 không?
Không có một giải pháp thay thế phù hợp cho mọi công thức. Hiệu lực của hệ bảo quản theo hướng clean labelTrang thông tin, hình ảnh, video về clean label.
Các bài viết, tin tức, thảo luận liên quan đến clean label. thay đổi theo nền thực phẩm và chủng vi sinh, nên cần thử trên công thức cụ thể.
Thử cảm quan thế nào mới được coi là không đánh đổi?
Kết hợp thử tam giác ISO 4120:2021 để kiểm tra khả năng nhận ra khác biệt, QDA để xác định thuộc tính thay đổi, cùng các phép đo chức năng và độ ổn định trong ma trận thử nghiệm. Nhà máy cần đặt ngưỡng chấp nhận trước và ghi vào hồ sơ.
Hồ sơ nào phải lưu để trả lời khi khách hàng hoặc cơ quan quản lý hỏi?
Lưu đủ sáu nhóm hồ sơ ở Chặng 5, gồm bản ràng buộc đã ký, báo cáo thử nghiệm kèm phương pháp và điều kiện thử, hồ sơ pháp lý theo thị trường đích và biên bản hội đồng sản phẩm.
Nhãn sạch có cần một chứng nhận riêng không?
Clean label là cách mô tả nhãn, không phải một chứng nhận pháp lý phổ quát. Hồ sơ an toàn vẫn được đánh giá riêng (“Making sense of the clean label trends”, Food Research International 99:58–71, , bài nghiên cứu về xu hướng clean label (DOI 10.1016/j.foodres.2017.07.022)).

Bình luận
Có thắc mắc về nội dung bài viết? Để lại câu hỏi — chuyên viên Gia Hoàng sẽ trả lời ngay dưới bình luận của bạn.
Chưa có bình luận
Hãy là người đầu tiên đặt câu hỏi về bài viết này.
Gửi bình luận